۱
جمعه ۲۴ آذر ۱۳۹۶ ساعت ۲۰:۴۸
تثبیت تعارض ادیپی

نقدری بر مستند "علی آقا" ساخته کامران حیدری

نقدری بر مستند "علی آقا" ساخته کامران حیدری
"علی آقا" ساخته کامران حیدری از دو وجه اثری مهم است. از یکسو سوژه ای که برای ساخت مستند انتخاب شده سوژه ای در خور و کنجکاو برانگیز است و از سوی دیگر موفقیت فیلمساز در نزدیک شدن به سوژه و ایجاد فضای امن برای فراموش شدن دوربین و تا حد امکان خود بودن ، دو ویژگی برجسته این اثر هستند.از منظری دیگر "علی آقا" اثر پر خطری برای فیلمساز هم هست. به بیان بهتر باید گفت کامران حیدری با انتخاب یک شخصیت واحد(و نه موضوعی کلی) به عنوان سوژه اصلی اثر و قرار دادن تمام تخم مرغ هایش در سبد این شخصیت ریسک بزرگی کرده است. ریسک بزرگی که یا از دل پژوهشی قابل اتکا و اعتماد بخش برای خودش برآمده یا بر مبنای قدرت ریسک پذیری فیلمساز شکل گرفته است. چه که پر واضح است انتخاب شخصیتی نه چندان قابل پیش بینی مثل علی اقا برای ساخت یک فیلم به معنای لزوم آماده بودن فیلمساز برای مواجه شدن با هر چرخش، توقف و رخداد ناگهانی در تصمیمات و رویکرد سوژه به کلیت حضور فیلمساز در محیط خانه اش است.
"علی آقا" روایت یک رقابت ادیپی ریشه دار در کودکی است که در سنین بالا در قالب تثبیت تعارض ادیپی خودنمایی می کند.ماجرا، ماجرای رقابت ناخودآگاه میان پدر و پسر برای به دست آوردن مادر است. ماجرای ترس از اختگی و اینکه اگر پسر نتواند مادر و توجهش را به خودش جلب کند، اخته می شود و نبرد را به همجنس خودش یعنی پدر واگذار می کند. رقابت ادیپی امری ناخودآگاه است که در دوران پیش از سه سالگی در کودک و بر بستر مناسبات عاطفی اش با محیط پیرامون یعنی پدر و مادر در سطحی ناخودآگاه شکل می گیرد.این رقابت در سنین بالا به ظاهر از میان می رود اما در بطن ناخودآگاه شخص در قالب تعارض ادیپی که هر بار و در موقعیت های مختلف زندگی می بایست که تایید و تکرار شود تا وجودش بی معنا نشود، فعال است و بر مناسبات روحی و فکری افراد حکومت می کند. این تعارض که میل به تثبیت رقابت ادیپی دارد در سنین پس از کودکی صرفا میان فرزند و والدین نیست که جاری می شود، بلکه در تمام روابط اجتماعی فرد آن مدل رفتار مثلثی به طرزی ناخودآگاه و خودکار فعال می شود تا آن رقابت ادیپی تثبیت شود دوام یابد تا تعادل ذهنی ایجاد شده در کودکی تا انتهای بزرگسالی هم از میان نرود و تعادل روانی (نا سالم) موجود حفظ شود چه که در دل روان، هر نوع تعادلی هر چند آزار دهنده ،امن تر است از هر نوع بی تعادلی و تغییر وضعیت که موجبات ناامنی روانی را فراهم می آورد.
"علی آقا" روایت مقطعی از زندگی پیرمرد پرنده بازی است که از همه ارتباطات و داشته ها و نداشته های اطرافش ناامید است و تنها دل به کبوترهایی بسته  که همه فکر و ذکر او شده اند. در این میان مستند "علی آقا" روایتگر کشمکش میان پیرمرد سوژه اصلی فیلم و زن و فرزندانش است برای اینکه در نهایت مشخص شود قدرت کدام یک بیشتر است. پیرمرد و کبوترهایش یا خانواده و فرزندانی که بی توجهی پیر مرد به خودشان را بر نمی تابند. اما کدام بی توجهی؟ صحنه کاملا روشن است. از یک سو پیرمردی را داریم که عمیقا احساس شکست خوردگی، بی کسی، فهم نشده گی، طرد شدگی، ناموفق بودن و بی کفایتی، قدر نادیده گی می کند و تنها مفر او برای زنده ماندن و احساس بودن کردن، معاشرت و نگهداری از پرنده هایی است که به آنها دل بسته است. پیرمرد از کنترل کردن موقعیت خانواده و تبدیل کردن شیوه تعاملات، رفتارها و تصمیمات آنها نسبت به خودش، نا امید شده است و به ظن خودش توان کنترل کردن این فضا و به اصطلاح بهتر تحت کنترل درآوردن فضا را ندارد. پس احساس بی کفایتی و غم می کند. پس تصمیم می گیرد زمین بازی را عوض کند و خانواده و امپراطوری جدیدی به راه بیندازد و این کار را می کند و امپراطوری خودش بر کبوترها را به راه می اندازد. نمود واضح این مدعا جایی است که در نظر داشته باشیم تمام هم و غم علی آقا، رسیدگی به کبوترهاست برای اثبات اینکه من مهم هستم چون بودنم به مثابه رسیدگی به کبوترهاست و زنده ماندنشان منوط به رسیدگی و مدیریت من است.از سوی دیگر بودن همه آنها در قفس علی اقا و حاضری زدن هر شبشان بی کم کاست(هیچ کبوتری نباید کم شود و اگر بشود علی اقا بی قرار است چون امپراطوری به خطر افتاده است) به معنای کنترل و سلطه او بر موقعیت است، که باز هم احساس مهم و باکفایت بودن به او می دهد.کافی است برای درک این مدعا در نظر داشته باشیم که حال خوب یا بد علی آقا به شدت وابسته به تعادل و ثبات یا عدم تعادل و بی ثباتی در امپراطوری اش بر کبوترها است.
این ماجرا اما وجه دیگری هم دارد. پسری که سودای جانشینی پدر را دارد و مادری که میان پسر و پدر گیر کرده و در نهایت تن به جانشینی پسر می دهد. مادر و پسر به شدت اصرار دارند که پدر کبوتر بازی را کنار بگذارد و به سلامتی اش بپردازد و از هزینه های واهی و بی معنا برای کبوترها بپرهیزد و در سطحی عمیق تر (شاید در ناخودآگاه شان) توجه بیشتری به آنها کند و طوری رفتار کند که آنها می خواهند. حتی شائبه سلامتی و سراغ پزشک رفتن و جراحی کردن علی اقا در ظاهر با هدف رسیدن او به سلامتی مطرح می شود اما در لایه زیرین ، مسابقه دکتر می روم دکتر نمیروم ، میان پیرمرد و خانواده اش ، تبدیل به نبردی حیثیتی شده برای اینکه مشخص شود در نهایت کدام طرف این نزاع ناخودآگاه پیروز میدان است.
انتقال این معنا به مخاطب و روبرو شدن با عصبیت ها، درگیری ها، غم ها، تصمی گرفتن ها و بی تصمیمی ها همگی تنها وابسته است که به دو ویژگی مهمی که در ابتدای این نوشته به آن اشاره شد. انتخاب سوژه درست و رسیدن به راه کاری برای نزدیک شدن به سوژه و حذف دوربین به عنوان عامل بروز ناخالصی یا باسمه ای رفتار کردن سوژه باعث شده تا روند رقابتی و فراز و فوردهای قدرت نمایی و شکست و پیروزی های طرفین این رقابت به درستی و به طرزی همراهی برانگیر به مخاطب منتقل شود.
 
محمدرضا مقدسیان

 
کد مطلب: 3273
نام شما

آدرس ايميل شما
نظر شما *