۰
يکشنبه ۱۹ آذر ۱۳۹۶ ساعت ۲۳:۲۹
نشانی از فرهنگ ایران زمین

نقدی بر فیلم مستند « نشان » ساخته الهام اسدی

نقدی بر فیلم مستند « نشان » ساخته الهام اسدی
فیلم «نشان»، به کارگردانی «الهام اسدی» مستندی هنری و مردم‌شناسانه پیرامون مهم‌ترین رقص‌های بومی مردم نقاط گوناگون ایران است. در جامعه ایران با وجود گذر زمان و ورود عناصر مدرنیته ماهیت رقص‌های محلی همچنان با تلاش مردم بومی حفظ شده است. مردم مناطق گوناگون ایران عناصر این هنر دیرپای را نسل به نسل به یکدیگر انتقال داده‌اند تا اکنون پس از گذشت سال‌ها، اجرای آن را به همان شیوه سنتی و دیرین‌اش نظاره‌گر باشیم.
 در فیلم «نشان» مهم‌ترین رقص‌های محلی مردم خراسان، آذربایجان، کردستان، کرمان، گلستان، خوزستان، چهارمحال و بختیاری با وسواس در اجرای جزء به جزء عناصر آیینی آن رقص برای مخاطب به نمایش گذاشته می‌شود. هر یک از رقص‌های بومی در شرایط جغرافیایی و طبیعی همان منطقه اجرا می‌شود و فاصله گذاری و تغییر از یک رقص به دیگری با تمهیداتی از جمله نمایش تصاویری از ویژگی‌های خاص جغرافیایی منطقه موردنظر و حرکت ابرها صورت می‌گیرد تا بدین طریق ذهن مخاطب آماده تغییر ماهیت و سبک رقص‌ها شود. واقعیت این است که بیش از آنکه فیلم پیرامون رقص‌های محلی باشد نماد و نشانه‌ای از پیوند این حرکات موزون نمایشی با زندگی اجتماعی انسانی است. هنر رقص نوعی زبان نشانه و نماد است که با تغییر در پوشش رقصندگان (نوع و رنگ لباس و ابزارآلات)، شیوه اجرا (نوع حرکت اجزای بدن، فردی یا گروهی) و نت‌های موسیقی (ریتم و سرعت) و در شرایط جغرافیایی و اجتماعی متفاوت، معانی و مفاهیم گوناگونی به خود می‌گیرد. بنابراین در «نشانی» هر رقصی نشانه‌ای می‌شود که بر مفهومی ورای ظاهر بصری خود دلالت دارد. به همین دلیل است که انتظار می‌رود مخاطبان در حین تماشای فیلم به دو گروه تقسیم شوند: گروهی که مسحور جلوه‌های نمایشی رقص می‌شوند و گروه دیگر کسانی که معنایی را در پس حرکات نمادین رقصندگان درک و جست‌وجو می‌کنند. خاستگاه رقص‌های محلی به جوامع ابتدایی بازمی‌گردد و حاصل فعالیت دسته‌جمعی انسان‌ها برای انجام کار و برآوردن نیازهای معیشتی بوده است. در جوامع ابتدایی اکثر فعالیت‌های عملی به صورت گروهی انجام می‌شد و از استمرار و انقطاع متوالی یک سری حرکت مرکب بود. انسان ابتدایی در هرکاری از همه اعضای بدن خود استفاده می‌کرد بنابراین هنگام کار همه افراد گروه هماهنگ با یکدیگر همراه با حرکات اعضای بدن حین کار از حنجره‌‌شان نیز صداهایی خارج می‌کردند که همراه با ریتم بود. همین کارکرد اجتماعی فعالیت‌های دسته جمعی به تدریج سرچشمه پیدایش هنر نمایشی رقص و موسیقی همسو با یکدیگر شد. با رمزگشایی هر یک از رقص‌‌های محلی می‌توان به این واقعیت صحه گذاشت. زیرا هر یک از آنها به فراخور شرایط و منشا شکل‌گیری‌شان فعالیت‌های اجتماعی و اقتصادی خاصی را چون شکار، چوپانی و گله داری، کشاورزی، دفاع از دشمن و ... روایت می‌کنند. یعنی رقص‌های محلی از سرتفنن و سرگرمی شکل نگرفته است بلکه در حین کار دسته‌جمعی مردم یک منطقه به تدریج آفریده شده و به صورت امروزی آن درآمده است. با رجوع به فیلم «نشانی» نیز می‌توان استنادات معتبری از کارکرد اجتماعی رقص‌های بومی و پیوند آنها با فعالیت‌های اجتماعی مردم جوامع مختلف پیدا کرد. برای نمونه در فیلم، نخستین رقصی که به تصویر کشیده می‌شود رقصی موسوم به «افر» است که از دیرباز نزد مردم خراسان در ارتباط با فعالیت کشاورزی صورت می‌گرفته است. از ابتدا تا انتهای این رقص تمام حرکات رقصندگان نشانه‌ای از کار کشاورزی و فرایند کشت گندم، شکرگزاری و برداشت محصول و سپس پخت نان است. رقص چوپانی نیز که توسط مردم آذربایجان شرقی اجرا می‌شود به شغل مهم مردم کوهستان که گله داری و چوپانی ‌است، اشاره دارد. رقص «قره پیروه‌ژن» در کردستان نمادی از توجه به زمین و وحدت و یکپارچگی مردم این سرزمین را هنگام هجوم دشمن به نمایش می‌گذارد. ویژگی دیگر این رقص حضور یک رهبر و راهنما در گروه است که با دستمالی در ابتدای صف حرکت می‌کند و دیگران از وی تبعیت می‌کنند. از رقص‌های مهم دیگر که در فیلم اجرا می‌شود «ذکر خنجر» مربوط به منطقه بندرترکمن نیز قابل توجه است. پیشینه «ذکر خنجر» را سه قرن پیش از ظهور اسلام در ایران دانسته‌اند. قبایل ترکمن پیش از شروع شکار و شروع نبرد با حیوانات درنده این مراسم را اجرا می‌کردند تا روحیه بگیرند و در فرایند شکار پیروز شوند. در معنایی کلی کارگردان توانسته‌ است با انتخاب سوژه‌ای خاص که در پیوند میان هنر و جامعه سیر می‌کند لزوم توجه به میراث فرهنگی هنر رقص محلی را یادآور شود. زیرا رقص‌های محلی بخش مهمی از تاریخ کشور ایران را روایت می‌کنند که با مطالعه آنها می‌توان ابعاد ناشناخته زندگی اجتماعی جوامع مختلف را مورد واکاوی قرار داد.

 رویا فتح الله زاده
 
کد مطلب: 3062
نام شما

آدرس ايميل شما
نظر شما *